عوامل و موانع تربیتی در آیات داستان حضرت نوح (ع)

مطالب عمومی

نویسنده

دانش پژوه دکتری تفسیر تطبیقی، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران

چکیده

داستان حضرت نوح (ع) در قرآن کریم الگویی تربیتی جامع ارائه می‌دهد که با شناسایی عوامل تسهیل‌کننده و موانع تربیت، راهنمای ارزشمندی برای مربیان عصر حاضر است. تربیت در لغت به‎معنای رشد تدریجی و در اصطلاح، فرآیند پرورش استعدادهای انسان در ابعاد گوناگون برای سیر به‎سوی کمال است. این پژوهش عوامل و موانع تربیتی در آیات داستان نوح (ع) را در دو دستۀ درونی و بیرونی بررسی می‌کند. از عوامل درونی مؤثر، اخلاص (هماهنگی تفکر، قلب و عمل در راه خدا)، شاکر بودن (در سه سطح قلبی، زبانی و عملی) و صبر و استقامت (به‌ویژه در ۹۵۰ سال دعوت بی‌ثمر) قابل‌توجه است. در بخش عوامل بیرونی، نقش خانواده به‌عنوان اولین محیط تربیتی و همنشینی با افراد صالح به‌عنوان عاملی سرنوشت‌ساز مورد تأکید قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که قرآن نجات اصحاب نوح (ع) را به همراهی با او مرتبط می‌داند. در مقابل، موانع درونی شامل خودبرتربینی (ریشۀ اصلی کفر قوم نوح)، شرک (بت‌پرستی به‌عنوان مکر بزرگ)، جهل مرکب (نادانی همراه با گمان دانش) و مکر و حیله است. موانع بیرونی نیز شامل نعمت‌های فراوان (که به‌جای شکرگزاری، مایۀ کفر شد)، اختلاف طبقاتی (تحسین ثروت به‌جای تقوا) و تبعیت از شیطان است. یافته‌ها نشان می‌دهد که موفقیت تربیتی مستلزم شناخت این عوامل و موانع و تقویت ارکان درونی و بیرونی مؤثر است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. (۱۳۸۲). ترجمه محمدتقی جعفری. مشهد: به‌نشر.
جمعی از نویسندگان. (۱۴۰۰). درآمدی بر نظام‌نامه تربیتی المصطفی(ص). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
حاجی ده‌آبادی، محمدعلی. (۱۳۹۸). درآمدی بر نظام تربیتی اسلام. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب (ج ۱۱). بیروت: دار صادر.
قرائتی، محسن. (۱۳۸۳). تفسیر نور. قم: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۹). المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
هاشمی رفسنجانی، اکبر. (۱۳۹۵). تفسیر راهنما. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین. (۱۳۶۳). تفسیر اثنی‌عشری. تهران: انتشارات میقات.
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۷۶). چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۷). اخلاق در قرآن (به کوشش جمعی از فضلای مدرسه امام علی بن ابی‌طالب). قم.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۱). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان. (۱۳۸۶). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ارشادی، عین‌الله. (۱۳۸۰). سیمای پیامبران در قرآن کریم: حضرت نوح(ع). تهران: انتشارات فردابه.
قرشی، سید علی‌اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن (ج ۲). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نراقی، ملا احمد. (۱۳۷۱). معراج السعادة. قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۵ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
آلوسی بغدادی، سید شهاب‌الدین سید محمود. (۱۴۲۱ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حرّانی، ابو محمد. (۱۳۸۵). تحف العقول. قم: انتشارات آل علی(ع).
ندایی، فرامرز. (۱۳۹۰). تاریخ انبیاء از آدم تا خاتم و زندگانی چهارده معصوم(ع). تهران: انتشارات سما.
نراقی، محمدمهدی. (۱۴۲۷ق). جامع السعادات. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.