تحلیل تفسیری آیات ۱۰۵ تا ۱۰۸ سوره هود: بررسی صنایع بلاغی، استثناء الهی و مسئلۀ سعادت و شقاوت انسان

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده

دانش‌پژوه کارشناسی ارشد روان‏شناسی تربیتی، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

چکیده

هدف این پژوهش، بررسی و تفسیر دقیق آیات ۱۰۵ تا ۱۰۸ سوره هود است؛ آیاتی که سه مسئلۀ اساسی را در خود جای داده‌اند: عبارت «ما دامت...»، استثناء در «إلاّ ما شاء ربّک» و بحث مربوط به سعادت و شقاوت انسان‌ها. در این تحقیق، نخست نشان داده می‌شود که تعلیق خلود به «ما دامت...» از صنایع فصاحت و بلاغت عرب است و نمونه‌های آن در شعر عربی نیز یافت می‌شود. دوم، استثناء در مورد اشقیاء به پایان یافتن عذاب، شفاعت برخی دوزخیان یا غلبۀ رحمت خدا بر غضب او بازمی‌گردد؛ هرچند گروهی همواره در جهنم خواهند ماند. دربارۀ سُعداء، دو نکته مطرح می‌شود: ۱. مشیت الهی، هرچند ممکن، در این مورد تحقق نخواهد یافت؛ زیرا خدا ارادۀ محروم‌کردن بهشتیان را ندارد. ۲. استثناء با فعل ماضی آمده است، لذا تحقق خارجی ندارد و صرفاً برای بیان امکان است. در نهایت، روشن می‌شود که سعادت و شقاوت انسان‌ها پیش از تولد در علم الهی معلوم است اما موجب جبر و اکراه نمی‌شود. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای انجام گرفته و هدف آن تبیین تفسیر صحیح و هماهنگ با اصول بلاغت و کلام دربارۀ این آیات است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن‎فارس، احمد. (۱۳۸۰). مقاییس اللغه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن‎منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (۱۳۷۶). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (تحقیق محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
آلوسی، محمود. (۱۴۰۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بلاغی، محمدجواد. (۱۴۲۰). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت.
حقی بروسوی، اسماعیل. (۱۴۰۵). تفسیر روح البیان. بیروت: دار الفکر.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۹). الطلب و الإراده. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۵). أنوار الهدایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۷). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
راغب اصفهانی، حسین. (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن (تحقیق صفوان عدنان داوودی). بیروت: دار القلم و دار الشامیه.
زحیلی، وهبه. (۱۴۱۷). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. بیروت: دار الفکر المعاصر.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
سید رضی، محمدبن‏حسین. (۱۳۸۰). نهج‏البلاغه (ترجمه محمد دشتی). قم: لاهیجی.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۵). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه اعلمی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۶). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
عبدالباقی، محمدفؤاد. (۱۴۰۸). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم. قم: ذوی القربی.
عکبری، عبدالله بن حسین. (۱۴۲۱). التبیان فی إعراب القرآن. ریاض: بیت الأفکار.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (۲۰۰۰). لطائف الإشارات. مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
قمی، عباس. (۱۳۹۴). مفاتیح الجنان. تهران: اُسوه.
مشهدی، میرزا محمد. (۱۴۰۷). کنز الدقائق و بحر الغرائب (تحقیق مجتبی عراقی). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
مصطفوی، حسن. (۱۳۸۵). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مؤسسة نشر آثار علامه مصطفوی.
معین، محمد. (۱۳۸۲). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
مکارم شیرازی، ناصر. (بی‌تا). ترجمه قرآن کریم.
نهاوندی، محمد. (۱۴۲۹). نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: موسسة البعثة.