بررسی تطبیقی دیدگاه مفسران فریقین در تفسیر آیه تطهیر با تأکید بر آرای طبرسی و ثعلبی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی جامعة المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان

2 دانش پژوه مقطع کارشناسی ارشد مدرسه عالی قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیة نمایندگی خراسان

چکیده

یکی از موارد مهم اختلاف فریقین، تعیین مصداق اهل بیت در آیه تطهیر می‌باشد. با توجه به نقش اساسی این فراز از آیه 33 سوره احزاب، در حوزه اعتقادی فریقین، پژوهشگر با واکاوی مفاهیم به کار رفته در آیه و ارتباط لفظی و سیاقی میان آنها و همچنین بیان دیدگاه مفسران فریقین، مفهوم اصلی و واقعی اهلبیت در آیه تطهیر را شناسایی می‌کند. از میان مفسران اهلسنت، برخی از آنها مصداق اهلبیت را فقط در بستگان سببی پیامبر یعنی زنان پیامبر معنا کرده‌اند و برخی دیگر مصداق آن را علاوه بر زنان، پنج تن آل عبا (پیامبر اسلام، حضرت زهرا، حضرت علی، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام) می‌دانند. اما مفسران شیعه و برخی از مفسران اهلسنت قائل‌اند که مراد از اهلبیت فقط پنج تن آل عبا هستند و لاغیر. با بررسی انجام گرفته، دلایل مفسران فریقین را می‌توان در سه محور روایی، ادبی و سیاقی تقسیم کرد. آنها با استناد به روایات ام‌سلمه، عایشه و عکرمه و نیز بررسی مفهوم اهلبیت و ضمائر به کار رفته در آیه 33 سوره احزاب و همچنین وحدت و عدم وحدت آیه تطهیر با آیات قبل و بعد، اقوال خود را پایه‌ریزی کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها


- ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التّفسیر، تحقیق: عبدالرزاق المهدی، بیروت، دار الکتاب العربی، 1422 ق.
- ابن عاشور، محمد طاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.
- ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیرالقرآن العظیم، تحقیق: شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
- ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: جمیل، صدقی محمد، بیروت، دار الفکر، 1420ق.
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، 1415ق.
- بغدادی، علاء الدین علی بن محمد، لباب التاویل فی معانی التنزیل، تصحیح: محمدعلی شاهین، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1415ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق: محمد عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418 ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح: عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت، دارالفکر، 1403ق.
- ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
- ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار احیا التراث العربی، 1422 ق.
- حسکانی، عبیدالله بن احمد، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، بیروت، مؤسسه الاعلمی، 1393ق.
- حسینی استرآبادی، سید شرفالدین علی، تأویل الآیات الظاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، 1409ق.
- حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثنا عشری، تهران، انتشارات میقات، 1363 ش.
- دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب الی الصواب المنجی من عمل به من الیم العقاب، قم، الشریف الرضی، 1371 ش.
- ذهبی، شمس‌الدین، تذکرة الحفاظ، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیی المعلمی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1374ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة، بیروت، دار الفکر، 1418ق.
- رشیدالدین میبدی، احمد بن ابی سعد، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق: علی اصغر حکمت، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1371 ش.
- سیر أعلام النبلاء، تحقیق، إشراف و تخریج: شعیب الأرنؤوط، تحقیق: حسین الأسد، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1413ق.
- سیوطی، جلال‌الدین و سیوطی، محلّی، تفسیر الجلالین، بیروت، مؤسسه النور للمطبوعات، 1416ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، 1404ق.
- شوشتری، نوراللّه بن شریف الدین، احقاق الحق و ازهاق الباطل، با تعلیقات شهاب الدین مرعشی نجفی، قم، چاپ محمود مرعشی، ۱۳۷۷ ش.
- صافی، محمود عبدالرحیم، الجدول فی اعراب القرآن و صرفه و بیانه، دمشق، دار الرشید مؤسسة الایمان، 1418ق.
- صدوق، محمد بن بابویه، عیون اخبار الرضا، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1393 ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، تحقیق: محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، 1403ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مترجم: هاشم رسولی، تهران، فراهانی، 1363 ش.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، 1412ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم: دارالثقافه، 1414ق.
- طیب، سیدعبدالحسین، تفسیر اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، 1378 ش.
- عاملی، سیدجعفر مرتضی، اهلبیت در آیه تطهیر، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1379 ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمّی، تحقیق: سید طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب، 1367 ش.
- کاشانی، ملا فتح‌الله، زبدة التفاسیر، تحقیق: بنیاد معارف اسلامی، قم، بنیاد معارف اسلامی، 1423ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: دارالحدیث، قم، دارالحدیث، 1429ق.
- کوفی، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم بن فرات ، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق: محمدکاظم محمودی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1410ق.
- مجلسی، محمد باقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1401ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1370 ش.